Ritueel voor Señor San Agustin van Toledo

Geschreven door Joke Neels, student Culturele Antropologie.

In het dorp Toledo, op zo’n 40 minuten per auto van de stad Oruro in Bolivia, wordt jaarlijks het feest voor de Heilige San Agustin gevierd. Als deel van de costumbres, de lokale tradities, wordt dit feest georganiseerd en gefinancierd door de pasantes, een koppel waarvan minstens één iemand afkomstig is uit de streek. Dit vreugdevol feest gaat eind Augustus door en duurt 4 tot 5 dagen. Ongeveer een jaar vóór het komende feest dienen de pasantes enkele traditionele gebruiken te volbrengen om te verzekeren dat het feest goed zal zijn. Ik had het geluk bij één van deze costumbres aanwezig te mogen zijn.

Gezien de meeste pasantes elders wonen en werken, meestal in de stad, hebben ze zelf weinig kennis over de plaatselijke gebruiken. Daarom werden ze in dit geval vergezeld door een oudere, ‘wijze man’ die op de hoogte was van de nodige kennis. Deze man sprak voornamelijk Quechua en Aymara, twee inheemse talen, waarvan ik helaas niets verstond. Gelukkig vertaalden de andere aanwezigen vaak wat hij zei. In wat volgt vertel ik graag over enkele hoogtepunten van deze ervaring.

Op 14 september kwam ik toe rond 3 uur in de namiddag in het huisje in Toledo waar de gebruiken volbracht zouden worden. Daar wachtten de pasantes; Fernando en zijn vrouw Marcela, hun dochtertje en Arminda, de moeder van een familie uit Toledo waarmee ik naar het feest was geweest enkele weken ervoor. Het was een simpel huisje naast het ‘lokaal’ waar tijdens het jaarlijkse feest één van de danstenten werd opgezet. Dit lokaal bestond uit een met kleien muren omheinde parking, afgesloten met een hek. Ik bleef hier tot 7 uur ’s ochtends de volgende dag. De familie had me gewaarschuwd dat dit soort tradities lang konden duren, maar ik had het op voorhand toch onderschat.

Het altaar voor San Agustin

Het huis bestond uit één enkele ruimte waar aan de ene kant een altaar stond en aan de andere kant drie lange banken om te zitten. Toen de wijze, oudere man toekwam, konden we beginnen aan de costumbres. Het eerste deel van de namiddag bestond uit wat men in Bolivia ch’allar heet. Dit betekent dat we, voor wij zelf dronken, van verschillende dranken een beetje op de grond sprenkelden voor de Pachamama, de moeder aarde, en voor de San Agustin. Hierdoor werd de drank gedeeld met hen. Wanneer we deelden met de heilige of de Pachamama, bedankten we hen voor alles wat ze reeds voor ons deden en vroegen we hen om gunsten. Ook aan de overledenen konden gunsten gevraagd worden. Naast de suikerdranken, fruitsap en bier werden ook cocablaadjes gedeeld die we samen kauwden.

De pasantes, Fernando en zijn vrouw Marcela, waren goed voorbereid en hadden verschillende mesas mee. Dit zijn offertafels die verbrand worden. Ze bestaan uit verschillende suikerkoekjes met figuurtjes op. Elk figuurtje heeft een andere betekenis en staat voor iets dat men vraagt aan de pachamama of aan de heilige, zoals rijkdom, gezondheid, liefde, enzovoorts. De pasantes hadden een mesa voor rijkdom, een voor het lokaal, een voor de San Agustin, een voor demanda (specifiek vragen om gunsten) en een voor de zielen van de overledenen. Deze mesas werden doorheen de avond en de nacht op verschillende tijdstippen verbrand, zowel buiten als binnen. Ook werd er wierook gebrand en bad men samen, op de knieën, tot San Agustin.

Het aansteken van het offervuur

In de late namiddag gingen we allen samen naar de kerk. Vaak werd gezegd dat de katholieke kerk problemen heeft met de inheemse gebruiken, maar dit was niet het geval in Toledo. De pastoor was een zeer vriendelijke man die ons met veel plezier zijn kerk liet gebruiken doorheen de dag en nacht.

In de kerk zelf baden de pasantes voor het beeld van de San Agustin. De wijze man zocht ondertussen naar 6 jongens en 6 meisjes op het plein. Blijkbaar hadden ze deze 12 kinderen nodig voor een deel van de costumbres. De pasantes moesten namelijk met een puur hart voor de San Agustin verschijnen en om vergiffenis vragen. Echter, aangezien het hart van volwassenen niet meer puur is, gingen de kinderen in hun plaats vragen aan de heilige om de zonden van de pasantes te vergeven. Ze werden hier achteraf uiteraard voor beloond met vele snoepjes. Toen ik later vroeg waarom er net 12 kinderen moesten zijn, antwoordde Fernando met een lach: “hoeveel maanden zijn er in een jaar?” Ik vatte het idee nog niet helemaal en vroeg door. Voor zover ik het begreep, zorgde dit gebruik ervoor dat ze geluk zouden hebben voor de komende 12 maanden. Dit was belangrijk, gezien ze in het komende jaar hun eigen feest zouden organiseren en uitvoeren.

Het meest memorabele element van deze dag was het offeren van twee schapen. Deze haalden we op na het bezoek aan de kerk bij een lokale boerderij. Daar mocht ik, tot mijn grote plezier, zelfs een lammetje vasthouden. Het offeren van dieren is in het hoogland van Bolivia een veelvoorkomend gebruik. De idee hierachter is dat de Pachamama ons rijkdommen schenkt zoals vee en oogst, en dat wij haar als wederdienst een klein deeltje van die rijkdom teruggeven. In dit geval werden de schapen geofferd voor de San Agustin.

Na de avondschemering werd het eerste schaap geofferd achter de kerk. Het offeren was zeer belangrijk en de manier waarop was vrij precies voorgegeven. De nek van het schaap werd door de wijze man bij een versierde offersteen open gesneden en het bloed werd opgevangen in witte borden. Hierna sneed hij het hart van het dier uit en verbrandde het op een groot vuur. Het bloed van het schaap moest door de pasantes gesprenkeld worden op de muren van de kerk. We verzamelden bij de offersteen en spoten bier in het rond. We wenkten met onze handen naar de hemel en Arminda riep de namen van verschillende heiligen en maagden. Op deze manier werd hun hulp aangeroepen en werd er positieve energie aangetrokken.

Naast de ingang van de kerk stonden drie grote, houten kruisen. De pasantes, hun dochter en Arminda moesten op hun knieën, al biddend, driemaal rond de kruisen kruipen en vragen om vergiffenis. Ik nam hier geen deel aan en was er blij om achteraf, want het zag er erg pijnlijk uit.

Na deze eerste offerande werd het schaap terug meegenomen naar het huisje waar het werd gevild en bereid. Het zou immers grote zonde zijn om het kostbare vlees te verspillen. De zus van Arminda was even daarvoor toegekomen en hielp bij het villen en koken. Ze kookte eveneens aardappelen en groenten voor bij het feestmaal. Tijdens het villen van het dier wenkte de wijze man mij keer op keer om hem te assisteren. Aangezien ik het reeds een uitdaging vond voor mezelf om het gehele proces mee te maken was ik niet zo enthousiast. Toen ik toch even kwam om te kijken of ik kon helpen, gaf hij me prompt de testikels van het schaap in mijn handen, wat uiteraard voor hilariteit zorgde bij het gezelschap in het huisje. Fernando raadde het me zelfs aan als delicatesse. Het zou voor vrouwen een libido-booster zijn. Na hen al lachend te verzekeren dat ik geen nood voelde om deze ‘delicatesse’ hier en nu even te proeven, lieten ze me rustig in een hoekje zitten om notities te maken over de avond. Na het eten werd het resterende vlees van de botten gehaald en werden de botten verzameld in een grote pan. Deze waren immers voorbestemd voor de Pachamama en moesten op dezelfde plaats van de offerande verbrand worden.

Het verzamelen van de beenderen in een pan, om later buiten de kerk te verbranden

Na het vervullen van de offerande van het eerste schaap was het reeds vroeg in de ochtend, zo’n uur of 3. We zaten opnieuw samen en dronken en kauwden coca. Ongeveer een uur later moest ook het tweede schaap geslacht worden, deze keer in het lokaal. Dit proces verliep ongeveer hetzelfde als de offerande bij de kerk. Het bloed van het schaap werd deze keer door de pasantes op de muren van het lokaal gesprenkeld en na het tweede feestmaal werden de botten van het dier begraven in het lokaal. Hierna waren de gebruiken volbracht en kwam de zon reeds op. Arminda complimenteerde de pasantes voor het grondig uitvoeren van de tradities. Ze vertelde eveneens over pasantes van een eerder jaar die dit niet hadden gedaan. Zij waren niet zo grondig geweest en hadden alles in een haastje uitgevoerd binnen een paar uur. Volgens haar had dit voor ongeluk gezorgd in hun huwelijk want de man was er jaren later van door gegaan met een andere vrouw. Maar Fernando en zijn vrouw hadden hun tijd genomen en zorgvuldig alle stappen van het proces uitgevoerd. Ook de wijze man verzekerde hen dat dit hen geluk zou brengen. Heel erg moe en volgegeten sloten we de costumbres af om 7u in de ochtend.

Dit was zonder twijfel één van de meest impressionante ervaringen in mijn leven en ik voelde me dan ook zeer vereerd dat ik deze costumbres kon bijwonen. Daarbij vond ik het een goede manier voor mezelf om eens met mijn eigen ogen te zien hoe een dier geslacht en bereid wordt. In de samenleving waar ik opgroeide is het immers makkelijk te vergeten waar ons voorverpakte vlees uit de supermarkt precies vandaan komt. Het was dus een leerrijke en enorm boeiende, culturele belevenis.